Từ năm 2005, Ủy ban Olympic Quốc tế (IOC) cùng Hiệp hội Y học Thể thao Hoa Kỳ đã thu hút sự chú ý của cộng đồng y học bằng khái niệm "Bộ ba bệnh lý ở nữ VĐV", mối liên kết chặt chẽ giữa sự thiếu hụt năng lượng, rối loạn kinh nguyệt và tình trạng suy giảm mật độ khoáng xương. Tuy nhiên, trước sự phát triển không ngừng của khoa học thể thao, cái nhìn toàn diện hơn về vấn đề này đã lộ diện, đòi hỏi một sự thay đổi căn bản trong cách tiếp cận và chẩn đoán.
Mới đây, một Hội đồng chuyên gia đa ngành do Tiến sĩ Margo Mountjoy cùng các cộng sự dẫn đầu đã chính thức đưa ra Tuyên bố đồng thuận mới của IOC. Tài liệu này thay thế cho các quan điểm cũ, đồng thời mở rộng phạm vi nghiên cứu bằng thuật ngữ "Thiếu hụt năng lượng tương đối trong thể thao", viết tắt là RED-S. Sự thay đổi này xuất phát từ thực tế lâm sàng cho thấy hội chứng không dừng lại ở ba yếu tố đơn lẻ và không chỉ giới hạn ở nữ giới, mà các VĐV nam cũng chịu ảnh hưởng nặng nề.
Vấn đề cốt lõi của hội chứng RED-S nằm ở sự mất cân bằng giữa lượng năng lượng nạp vào từ thực phẩm và lượng năng lượng tiêu hao cho các hoạt động tập luyện cũng như sinh hoạt hàng ngày. Khi năng lượng sẵn có sụt giảm xuống dưới mức an toàn, cơ thể buộc phải tự điều chỉnh bằng cách cắt giảm năng lượng duy trì các chức năng sinh lý cơ bản. Trạng thái này ảnh hưởng dây chuyền đến tốc độ chuyển hóa, chức năng nội tiết, hệ miễn dịch, quá trình tổng hợp protein cơ bắp, sức khỏe tim mạch và sức khỏe tâm lý. Nguyên nhân dẫn đến RED-S thường bắt nguồn từ các hành vi ăn uống rối loạn, chế độ ép cân siêu tốc thiếu kiểm soát hoặc khối lượng tập luyện quá khắc nghiệt khiến VĐV không thể bù đắp đủ năng lượng.
Đối với VĐV nam, dù các dữ liệu nghiên cứu chưa phong phú bằng nữ giới, các chuyên gia ghi nhận rủi ro tương tự ở những môn thể thao đòi hỏi sự thon gọn, chú trọng ngoại hình hoặc phân chia theo hạng cân. Sự sụt giảm năng lượng sẵn có kéo theo nồng độ testosterone suy giảm, trực tiếp làm gia tăng nguy cơ loãng xương và ảnh hưởng đến khả năng phục hồi.
Ở nữ giới, tình trạng thiếu hụt năng lượng gây gián đoạn nhịp tiết hormone giải phóng gonadotropin tại vùng dưới đồi, dẫn đến chứng vô kinh vùng dưới đồi chức năng cùng hàng loạt rối loạn chuyển hóa khác. Sự sụt giảm hormone sinh dục kết hợp với các hormone căng thẳng gia tăng làm gián đoạn quá trình hấp thụ canxi, khiến cấu trúc xương suy yếu nghiêm trọng và khó có thể phục hồi hoàn toàn. Hậu quả trực tiếp là nguy cơ gãy xương do mỏi tăng cao, đặc biệt ở các vùng chịu lực như cổ xương đùi, gây đe dọa trực tiếp đến sự nghiệp thi đấu.
Không chỉ tàn phá sức khỏe thể chất và tâm lý thông qua tình trạng mệt mỏi mãn tính, thiếu máu, trầm cảm hay suy giảm miễn dịch, RED-S còn trực tiếp triệt hạ hiệu suất thể thao. Việc cơ thể không thể tổng hợp protein hiệu quả khiến cơ bắp suy yếu, khả năng thích ứng với bài tập giảm sút đáng kể, đồng thời thời gian phục hồi chấn thương kéo dài. Những phương pháp ép cân tiêu cực như lạm dụng thuốc lợi tiểu hay tự gây nôn còn đẩy VĐV vào nguy cơ mất nước, rối loạn điện giải và tổn thương đường tiêu hóa.
Nhằm giải quyết triệt để tình trạng này, Tuyên bố đồng thuận của IOC đề xuất "Mô hình đánh giá rủi ro thể thao và quay lại thi đấu". Mô hình phân loại tình trạng của VĐV theo các mức độ rủi ro khác nhau, từ đó giúp đội ngũ y tế đưa ra phác đồ điều trị, can thiệp dinh dưỡng, hỗ trợ tâm lý và quyết định thời điểm an toàn để VĐV tái xuất thi đấu.
A.T biên dịch, ảnh bjsm.bmj.com