1. Nguồn gốc và Dòng chảy Lịch sử
Cờ người là biến thể sống động của cờ tướng - môn thể thao trí tuệ / giải trí có lịch sử gần hai nghìn năm. Tại Việt Nam, cờ người thường xuất hiện trong các lễ hội làng quê Bắc Bộ vào mỗi dịp Tết đến xuân về. Từ những sân đình cổ kính, cờ người đã đi vào đời sống văn hóa như một biểu tượng của tinh thần thượng võ và sự minh mẫn.
Khác với cờ tướng trên bàn gỗ, cờ người đưa các quân cờ ra khỏi không gian tĩnh lặng để hóa thân vào những con người thật, biến bàn cờ thành một sân khấu ngoài trời rực rỡ sắc màu.
Thi đáu cờ người (Ảnh: ST)
2. Giá trị Nghệ thuật và Diễn xướng
Cờ người là một tác phẩm nghệ thuật tổng hợp:
- Sắc màu trang phục: 32 quân cờ là 32 người thật, chia làm hai đội (thường là 16 nam thanh / đội Nam / quân Đỏ và 16 nữ tú / đội Nữ / quân Xanh hoặc Vàng). Trang phục của các quân cờ mô phỏng quan phục thời phong kiến, tạo nên một bức tranh lịch sử sống động.
- Vũ đạo và âm nhạc: Mỗi nước đi không chỉ là sự di chuyển mà còn kèm theo các điệu múa, bài quyền hoặc các màn đối kháng võ thuật. Tiếng trống chầu, tiếng thanh la chập chèng hòa cùng tiếng hò reo của khán giả tạo nên một không khí náo nức, rộn ràng.
3. Giá trị Trí tuệ và Tinh thần Thượng võ
Đằng sau vẻ náo nhiệt của hội hè là sự đấu trí căng thẳng của hai vị "Tổng cờ": Tướng Ông và Tướng Bà (người cầm quân trong trận đánh).
- Chiến thuật quân sự: Bàn cờ người mô phỏng một trận đánh thực thụ với đầy đủ các binh chủng / quan võ: Xe - chiến xa, Pháo - pháo binh, Mã - kỵ binh, Tượng - tượng binh và Sĩ. Nó phản ánh tư duy quân sự của người xưa: điều binh khiển tướng, lấy nhu thắng cương, biến hóa khôn lường.
- Tính kỷ luật: Các quân cờ (người đóng thế) phải giữ được sự tĩnh lặng, nghiêm cẩn và tuân thủ tuyệt đối mệnh lệnh của Tổng cờ, thể hiện tinh thần đoàn kết và tính kỷ luật cao.
4. Triết lý Nhân sinh và Tính cộng đồng
Cờ người mang đậm tính nhân văn của người Việt:
- Sự hài hòa: Việc lựa chọn các nam thanh nữ tú làm quân cờ tượng trưng cho sự giao hòa âm dương, mong cầu một năm mới mưa thuận gió hòa, vạn vật sinh sôi.
- Gắn kết cộng đồng: Đây là loại hình nghệ thuật không có rào cản giữa người diễn và người xem. Khán giả xung quanh bàn cờ chính là một phần của trận đấu, họ cùng suy luận, cùng trầm trồ trước những nước đi hay, tạo nên sự gắn kết cộng đồng bền chặt.
5. Bảo tồn và Phát huy giá trị văn hoá của Cờ người trong thời đại mới
Trong nhịp sống hiện đại, cờ người vẫn giữ nguyên giá trị là một "đặc sản" văn hóa du lịch. Những hội cờ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám (mùng 1-3 Tết), Chùa Vua - Quán Đế Thích (mùng 6-9 Tết), lễ hội Gò Đống Đa (mùng 5 Tết), Hoài Đức, Thanh Oai (Hà Nội) hay các lễ hội vùng Kinh Bắc, lễ hội Đền Hùng (mùng 10 tháng 3 âm lịch)... không chỉ thu hút người dân địa phương mà còn là sự tò mò, ngưỡng mộ của du khách quốc tế.
Việc duy trì cờ người chính là cách chúng ta gìn giữ cốt cách của cha ông để trí tuệ minh mẫn trong một cơ thể cường tráng và một tâm hồn yêu chuộng nghệ thuật.
Từ những giá trị truyền thống đó, các kỳ thủ Việt Nam đã vươn lên chiếm lĩnh đỉnh cao khi lần đầu tiên VÔ ĐỊCH CÁ NHÂN VÀ NHÌ VÔ ĐỊCH ĐỒNG ĐỘI NAM CỜ TƯỚNG THẾ GIỚI năm 2025.
Tóm lại, Cờ người truyền thống không chỉ là một trò chơi, đó là hơi thở của lịch sử, là nơi những giá trị kỳ đạo, đạo đức, võ học và nghệ thuật hội tụ. Giữ gìn Cờ người chính là giữ gìn bản sắc độc đáo của văn hoá Việt giữa dòng chảy toàn cầu hóa, trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc./.
PGS. TS. Lưu Đức Hải UV BCH Liên đoàn Cờ tướng Châu Á Phó Chủ tịch Liên đoàn Cờ tướng Việt Nam